Opis dolegliwości

Odra łac. morbili

Opis choroby

Odra jest chorobą zakaźną wywołaną zakażeniem wirusem odry. Głównymi objawami choroby są plamisto-grudkowa wysypka, wysoka gorączka oraz objawy infekcji górnych dróg oddechowych. Zachorowania dotyczą zwykle dzieci do lat 15, które nie zostały objęte obowiązkowym szczepieniem. W Polsce od czasu ich wprowadzenia liczba zachorowań na odrę systematycznie maleje - w roku 2013 odnotowano 88 przypadków choroby. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z zakaźnymi wydzielinami – głównie wydzieliną dróg oddechowych. Zakaźność jest bardzo wysoka. Rozpoczyna się na 5 dni przed i utrzymuje się do 4 dni od wystąpienia wykwitów. Przechorowanie odry zapewnia odporność na całe życie.

Objawy
Objawy choroby pojawiają około 10 dni po kontakcie z osobą chorą. Pojawienie się zmian skórnych jest zwykle poprzedzone tzw. okresem nieżytowym trwającym 3-4 dni. Jak nazwa wskazuje w tym czasie dominują objawy nieżytu górnych dróg oddechowych, a więc katar i kaszel wraz z wysoką gorączką. Często w tym czasie chory odczuwa światłowstręt związany z zapaleniem spojówek, a ulgę przynosi przebywanie w zaciemnionym pomieszczeniu. Pod koniec okresu nieżytowego na błonie śluzowej jamy ustnej w pobliżu dolnych zębów trzonowych pojawiają się białe wykwity otoczone czerwoną obwódką. Są to plamki Koplika – objaw, który występuje jedynie w przypadku odry. Okres wysypkowy, który następuje później trwa około 3-4 dni. Wykwity skórne mają charakter plamek (jedynie zmiana koloru skóry) i grudek (są wyczuwalne dotykiem) o wielkości od 1 do 10 mm. Początkowo pojawiają się na czole i za uszami, a następnie obejmują kolejno niżej położone części ciała. Obraz skóry chorego na odrę określany jest przez medyków jako skóra lamparcia. W okresie zanikania wysypki zmiany skórne początkowo fioletowo-czerwone, ulegają zblednięciu, a następnie znikają zupełnie. Czasem pozostawiają po sobie złuszczanie naskórka. Wykwity odrowe nie zajmują błon śluzowych, co ma przykładowo miejsce w przebiegu ospy wietrznej. Po okresie wysypkowym następuje okres zdrowienia – temperatura ciała wraca do normy i samopoczucie ulega poprawie, choć przez dłuższy czas może utrzymywać się ogólne osłabienie.

Rozpoznanie
Rozpoznanie choroby obiera się na wywiadzie, badaniu pacjenta oraz niezbędnych badaniach laboratoryjnych. Możliwe są badania polegające na badaniu obecności przeciwciał odpornościowych lub hodowla wraz z identyfikacją wirusa. W pierwszym przypadku, badanie można wykonać dopiero tydzień po wystąpieniu zmian skórnych, kiedy chory jest już w okresie zdrowienia. W celu oznaczenia poziomu przeciwciał odpornościowych konieczne jest pobranie próbki krwi. Hodowla i identyfikacja wirusa odbywa się po pobraniu materiału takiego jak wymaz z gardła, próbka krwi lub moczu – wówczas lekarz pobiera materiał zakaźny od 1 do 4 dni od wystąpienia wysypki.

Przyczyny
Czynnikiem wywołującym chorobę jest wirus odry. Wnika on do organizmu poprzez błonę śluzową górnych dróg oddechowych oraz spojówek. Następnie po wstępnym namnożeniu się w lokalnych węzłach chłonnych, wirus przechodzi do krwi by dotrzeć do innych narządów w których ponownie się namnaża. W 7 dniu od zakażenia następuje przechodzenie zwiększonej liczby wirusów do krwi, a następnie do błon śluzowych górnych dróg oddechowych, spojówek i skóry, czego wynikiem są objawy chorobowe ze strony tych narządów.

Leczenie
Postępowanie w przypadku niepowikłanej odry polega na łagodzeniu objawów. Nie istnieje skuteczny lek przeciwwirusowy skracający czas trwania choroby. Chorym zaleca się odpoczynek oraz odpowiednie nawadnianie. W przypadku gorączki zastosowanie leków przeciwgorączkowych (np. paracetamolu), w przypadku nasilonego kaszlu – leki przeciwkaszlowe. Ze względu na występujący światłowstręt chory powinien odpoczywać w przyciemnionym pomieszczeniu. W przypadku wystąpienia powikłań bakteryjnych, konieczne bywa zastosowanie antybiotyku.

Rokowanie
Odra jest na ogół chorobą o łagodnym lub umiarkowanie ciężkim przebiegu. Po przebyciu choroby może przez pewien czas utrzymywać się ogólne osłabienie. Nie dotyczy to niedożywionych dzieci oraz osób z obniżoną odpornością. W tych grupach pacjentów częściej obserwuje sie ciężki przebieg choroby oraz występowanie powikłań.
Do najczęstszych powikłań odry należy zapalenie dolnych dróg oddechowych (oskrzeli lub płuc), zapalenie ucha środkowego oraz podgłośniowe zapalenie krtani. Zapalenie płuc może mieć ciężki przebieg. Jest spowodowane samym wirusem odry lub zakażeniem bakteriami. Poza tym, dosyć często występuje małopłytkowość, czego wyrazem mogą być na przykład krwawienia z nosa. Powikłania neurologiczne choć występują rzadziej mogą mieć poważne i trwałe następstwa. Mogą ujawniać się pod postacią odrowego zapalenia mózgu, poprzecznego i wstępującego zapalenia rdzenia kręgowego, zespołu Guillaina-Barrego. Najgroźniejszym z powikłań neurologicznych odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu. Może pojawić się w czasie od kilku miesięcy do nawet kilkunastu lat po przebyciu choroby i nieuchronnie prowadzi do śmierci. Nieznane są dotąd sposoby leczenia tego powikłania. Wirus odry może także wywoływać powikłania ze strony przewodu pokarmowego oraz nerek.

Profilaktyka
Podstawą profilaktyki są szczepienia ochronne. W Programie Szczepień Ochronnych na rok 2015, podobnie jak w poprzednich latach uwzględniono szczepionkę skojarzoną MMR (przeciwno odrze, śwince i różyczce). Wszystkie dzieci szczepione są dwukrotnie. Pierwszą dawkę szczepionki podaje się pomiędzy 13 i 14 miesiącem życia, kolejną w wieku 10 lat. Skuteczność szczepionki w zapobieganiu odrze ocenia się na 95-99%. Jeśli dojdzie do zachorowania u osoby zaszczepionej (co zdarza się wyjątkowo rzadko), przebieg choroby jest łagodniejszy. Mimo, że przeciwnicy szczepień starają się nagłaśniać kwestię związku tego szczepienia z rozwojem autyzmu, rzetelne badania naukowe nie potwierdziły tej hipotezy. Aby zapobiec szerzeniu się choroby, osoby chore powinny być izolowane do 4 dnia od pojawienia się wysypki. U osób nieuodpornionych, które miały kontakt z chorym na odrę możliwe jest zastosowanie profilaktyczne szczepionki do 72 godzin od takiego kontaktu. W przypadku, gdy kontakt dotyczy osób z obniżoną odpornością lub kobiet ciężarnych możliwe jest zapobieganie przez podanie preparatu immunoglobulin.

Podsumowanie
Odra jest chorobą wysoce zakaźną wywoływaną przez wirusy. Objawia się obecnością plamistej, zlewającej się wysypki przypominającej lamparcią skórę wraz z towarzyszącą gorączką, nieżytem górnych dróg oddechowych i zapaleniem spojówek. Chory pozostaje zakaźny dla otoczenia 5 dni przed i do 4 dni po pojawieniu się zmian skórnych. Do rozpoznania choroby, prócz wywiadu i badania pacjenta niezbędne jest przeprowadzenie badań laboratoryjnych. Nie istnieją swoiste metody leczenia odry. Chory powinien prowadzić oszczędzający tryb życia i dbać o odpowiednie nawodnienie organizmu. W zależności od nasilenia innych objawów możliwe jest zastosowanie leków przeciwgorączkowych oraz przeciwkaszlowych. Podstawą profilaktyki choroby są szczepienia ochronne. Możliwe jest zastosowanie szczepionki lub immunoglobulin u osoby nieuodpornionej, która miała kontakt z chorym na odrę, aby zapobiec zachorowaniu.