Ospa wietrzna

Ospa wietrzna

Choroby / urazy

Opis dolegliwości

Ospa wietrzna jest chorobą zakaźną wywołaną zakażeniem wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Głównym objawem choroby jest charakterystyczna wysypka. Zachorowania dotyczą zwykle dzieci do lat 15, a w Polsce co roku rejestruje się 100-200 tysięcy zachorowań. Wirus przenosi się drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt oraz przez łożysko (od matki do płodu). Zakaźność jest bardzo wysoka i wynosi 90%. Oznacza to, że na 10 osób mających kontakt z osobą chorą, które wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, aż 9 zachoruje na tę chorobę. Wirus prócz wysokiej zakaźności ma jeszcze jedną istotną cechę - po przechorowaniu ospy pozostaje do końca życia w stanie uśpionym w zwojach nerwowych, a gdy odporność organizmu ulegnie osłabieniu ulega aktywacji i wywołuje objawy półpaśca.

Objawy choroby pojawiają się 10-21 dni od momentu kontaktu z osobą chorą. Pojawienie się zmian skórnych jest zwykle poprzedzone 1-2 dniowym okresem objawów prodromalnych (poprzedzających). Należą do nich między innymi poczucie rozbicia i osłabienia, bóle mięśniowe, bóle głowy, gorączka lub stan podgorączkowy. Po tym czasie pojawia się najbardziej charakterystyczny objaw choroby – wysypka. Zmiany skórne zmieniają się w czasie i w określonej sekwencji, co jest ważną wskazówką dla lekarza. Mogą mieć różne nasilenie, co oznacza występowanie od kilku do nawet kilkuset wykwitów. Towarzyszy im często świąd skóry oraz wysoka gorączka. Początkowo są to plamki, później wyniosłe grudki, które w końcu wypełniają się jasnym płynem tworząc pęcherzyki. Po kilku dniach przeźroczysta wydzielina wypełniająca pęcherzyki zmienia kolor na biało-żółty – zmiany te opisywane są wtedy jako krosty. Krosta zasycha zwykle po 3-4 dniach tworząc strupek. Zmiany skórne zwykle nie pozostawiają wyraźnych śladów, pod warunkiem że nie dojdzie do nadkażenia wykwitów bakteriami. Może do tego dojść w skutek drapania zmian lub nieodpowiedniej higieny w czasie trwania choroby. Wysypka w ospie jest najbardziej nasilona na skórze tułowia i twarzy. Wykwity występują rzadziej na kończynach górnych i dolnych. U części pacjentów wykwity chorobowe mogą się pojawić na błonach śluzowych jamy ustnej, narządów płciowych i/lub na spojówkach. Pacjent jest zakaźny dla otoczenia od 48 godzin przed pojawieniem się wysypki, aż do przyschnięcia (zamiany w strup) ostatniej zmiany skórnej.

Objawy ospy są zwykle na tyle charakterystyczne, że rozpoznanie możliwe jest na podstawie obrazu klinicznego. Wykonanie badań laboratoryjnych potwierdzających chorobę jest możliwe, jednak rzadko wykonywane w praktyce. U niewielkiego odsetka pacjentów zdarza się bezobjawowy przebieg ospy.

Przyczyną choroby jest wirus ospy wietrznej i półpaśca. Pierwszorazowe zakażenie objawia się jako ospa wietrzna. Wirus wnika do organizmu poprzez błonę śluzową górnych dróg oddechowych ( jama nosowa, gardło), przez kilka dni namnaża się w nabłonku dróg oddechowych, a następnie przedostaje się do krwi. Prawidłowo czas jaki wirus „spędza” we krwi jest stosunkowo krótki, ponieważ szybko przechodzi do komórek wątroby i śledziony gdzie znów się namnaża, a następnie szerzy się do skóry i błon śluzowych (wywołując zmiany skórne). Wyjątkiem są osoby z obniżoną odpornością, których układ immunologiczny nie zwalcza tak sprawnie wirusów obecnych we krwi, przez co pozostają tam dłużej niż zwykle. Podczas przedłużonego pobytu w krwioobiegu wirus może przenikać do narządów wewnętrznych - najczęściej są to płuca, wątroba i ośrodkowy układ nerwowy. Po ustąpieniu objawów ospy wietrznej wirus pozostaje w formie „uśpionej” w zwojach nerwowych.
Reaktywacja zakażenia objawia się jako półpasiec i dochodzi do niej najczęściej w wyniku spadku odporności organizmu. Niemożliwe jest powtórne zachorowanie na ospę, natomiast półpasiec może nawracać nawet kilka razy jeśli odporność organizmu jest obniżona. Chorzy na półpasiec są zakaźni dla otoczenia, jednak nie w tak wysokim stopniu jak ci na ospę wietrzną.

Leczenie
Postępowanie w ospie wietrznej u pacjentów z prawidłową funkcją układu odpornościowego polega głównie na łagodzeniu objawów. Chory powinien odpoczywać. W przypadku wysokiej gorączki zaleca się stosowanie paracetamolu, a nie kwasu acetylosalicylowego (czyli aspiryny), który w przypadku tej infekcji może prowadzić do groźnego powikłania jakim jest zespół Reye’a. W przypadku nasilonego świądu można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe np. hydroksyzynę. Pielęgnacja skóry powinna opierać się na codziennej kąpieli – jej unikanie zwiększa ryzyko nadkażenia wykwitów bakteriami i powstania widocznych blizn. Z tego samego powodu nie zaleca się miejscowego stosowania papek/pudrów. Odrębnego postępowania wymagają osoby zagrożone ciężkim przebiegiem ospy wietrznej. Są to osoby z niewystarczającą sprawnością układu odpornościowego: leczeni immunosupresyjnie, z chorobami nowotworowymi, zakażeni wirusem HIV, a także noworodki. W tych grupach chorych, prócz powyżej opisanego postępowania zaleca się stosowanie leku przeciwwirusowego – acyklowiru, a u wybranych grup dodatkowo swoistej immunoglobuliny.

Rokowanie
Rokowanie w większości przypadków jest dobre, natomiast gorsze dla osób z grup ryzyka opisanych powyżej. Jak w przypadku każdej z chorób zakaźnych, konsekwencją ospy mogą być powikłania . Najczęstszym jest nadkażenie bakteryjne wykwitów skórnych, któremu sprzyja brak odpowiedniej higieny oraz miejscowe stosowanie preparatów łagodzących świąd. Wirus może także zakażać narządy wewnętrzne. Konsekwencją tego bywa zapalenie płuc, mięśnia sercowego, nerek, wątroby i innych. Wirus może także przeniknąć do ośrodkowego układu nerwowego, czego wyrazem są powikłania neurologiczne. Najbardziej charakterystycznym z nich jest ataksja móżdżkowa. Jest to zespół objawów obejmujący oczopląs, zaburzenia równowagi i wymioty, który najczęściej pojawia się w drugim tygodniu choroby. Do innych powikłań neurologicznych należą zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, zespół Guillaina-Barrego.

Profilaktyka
Dostępna jest skuteczna szczepionka przeciwko ospie wietrznej, która może być stosowana już po 9. miesiącu życia. Szczepienie obejmuje dwie dawki, które powinny być zastosowane w odstępie minimum 6 tygodni. Według obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych na rok 2015 szczepienie jest obowiązkowe (a więc również refundowane) dla wybranych grup osób o podwyższonym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby oraz dla osób mających kontakt z takimi pacjentami spełniającymi określone warunki. Niezależnie od tego, istnieje możliwość poddania się szczepieniu na własny koszt. Jest to postępowanie zalecane dla osób, które wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, szczególnie zaś dla kobiet w wieku rozrodczym i planujących ciążę. Pacjenci chorzy na ospę wietrzną do momentu przyschnięcia wykwitów są zakaźni dla otoczenia, dlatego do tego czasu powinni pozostać w domu.

Podsumowanie
Ospa wietrzna jest chorobą wysoce zakaźną wywoływaną przez wirusy. Objawia się obecnością swędzącej wysypki, która może zajmować całe ciało oraz błony śluzowe. Wysypce najczęściej towarzyszy wysoka gorączka oraz poczucie choroby. Ze względu na fakt, że wysypka pojawia się „rzutami”, na ciele chorego jednocześnie można obserwować różne etapy rozwoju wykwitów – plamki, grudki, pęcherzyki, krosty oraz strupki. Pacjentom zaleca się oszczędzający tryb życia i w zależności od objawów stosowanie leków przeciwgorączkowych i/lub przeciwświądowych. Zalecana jest codzienna kąpiel, aby zapobiec nadkażeniu bakteryjnemu wykwitów – co stanowi najczęstsze powikłanie choroby. Acyklowir oraz swoiste immunoglobuliny stosuje się u pacjentów zagrożonych ciężkim przebiegiem choroby. Poważne powikłania ospy wietrznej